عالمتاج قائم مقامی در حبس خانگی

گفتگو با پوران فرخزاد - 5 مهر 1389

مدرسه فمینیستی: درسالروز درگذشت عالمتاج قائم مقامی ( ژاله ) هستیم ، یکی از معدود شاعرانی که با وجود شرایط مذهبی و سنتی زمانه اش، از زنانگی و زن بودن در شعرش سخن گفته است. شعر او سرشار از عواطف و احساسات زنانه است او اولین شاعر زنی بود که در سروده ها و نوشته هایی که از او باقی مانده است با هویت زنانه خودش شعر نوشت به همین منظور گفتگویی با «پوران فرخزاد» شاعر ، نویسنده و پژوهشگر زنان انجام داده ایم و در آن آزاده دواچی از او درمورد اشعار ژاله ، اهمیت آنها و چرایی شعر زنانه پرسیده است:

آزاده دواچی: خانم فرخزاد بسیاری بر این باورند که ژاله یک شاعرفمینیست است ؟ آیا از منظر شما او یک فمنیست بوده و یا اشعار او فمینیستی اند؟

پوران فرخزاد: در آن زمان ایده ای به نام فمینیست اصولا وجود نداشت و ژاله به کل از این ماجرا بی خبر بود . ولی ژاله یک زن است و ما برای نخستین با ر ، البته نمی توانم بگویم نخستین بار چون چندین و چند زن دیگر هستند که با ایما و اشاره، زنانگی شان را درنوشته هایشان آشکار کرده اند، ولی ژاله برای نخستین بار خیلی صریح از خواسته های زنانه سخن می گوید، نه خواسته های اجتماعی بلکه بیشتر، خواسته های فردی . البته گهگاهی هم از خواسته های اجتماعی زنان سخن می گوید بدون آنکه خودش قدرت ابراز علنی اینها را داشته باشد، مثلا سخنرانی در حضور جمع ترتیب دهد. همه چیز ژاله پنهانی و خانگی است. ژاله کاملا زن است یعنی ما در ادبیا ت نداریم که زنی بیاید از شانه، از آینه، از سماور، و از این مسائل سخن بگوید. در دوره ژاله این مسائل اصلا مطرح نبود و بیشتر زنها از زبان مردها سخن می گفتند و حتی معشوقشان واقعا طرح معشوق مردانه را داشت یعنی جرأت نکردند که طرح معشوقی را برای یک زن بریزند و معشوقشان همان معشوقی است که برای مردها بوده است .

به هرحال ژاله از زنانگی سخن گفته است ، حتی از بی عشقی سخن گفته است و ازاینکه نتوانسته است در زندگی چیزهایی را که می خواهد عملی کند . حتی اینقدر از عکس العمل اطرافیانش می ترسیده که تمامی غزلیاتش که بدون شک حاوی احساسات عاشقانه اش بوده پاره کرده است حتی به دست پسرش (که دیوانش را چاپ کرده است) نرسیده است وهیچ کدام از ما آن آثار را ندیده ایم.

آزاده دواچی: برخی از منتقدان براین باورند که ژاله قبل از فروغ فرخزاد تابوهای مردسالار را شکسته است و حال اگر نگوییم فمینیست بلکه اولین زنی بوده که قبل از فروغ جرات شکستن تابوهای مردسالار را داشته است. درواقع قبل از فروغ، ژاله موفق به نوشتن اشعار زنانه شده است. خانم فرخزاد نظر شما به عنوان یک زن شاعر و خواهر فروغ، چیست ؟ آیا شما موافقید ؟

پوران فرخزاد: ببینید ژاله در پنهان سخن گفته است و هیچ کس جز اطرافیانش از اشعارش خبر نداشته اند . حتی ژاله به صندوق خانه ی خانه اش می رفته و در آنجا اشعارش را می نوشته است. یعنی آدم خیلی محافظه کاری بوده است درصورتی که ایده های خوبی داشته اما جرأت ابراز آن را نداشته است. ولی فروغ نخستین زنی است که جرأت ابرازعلنی احساسات عاشقانه و عواطف زنانه را داشته است، و این تفاوت آنهاست. البته تفاوت زمانی هم باهم دارند . گرچه درآن زمانی که فروغ ، به صورت علنی از زن بودن و از خواسته های زنانه سخن گفت ،آن زمان هم هنوز کسی این جسارت را نداشت، و نخستین شعری که از یک شا