ترکیب فمینیسم و اسلام: شکستن یک تابو در جوامع اسلامی

فریده ماشینی - 14 دی 1391

مدرسه فمینیستی: بحث «فمینیسم اسلامی» و ترکیب این دو واژه با یکدیگر، تاکنون موافقان و مخالفان بسیاری در جنبش زنان را به اظهار نظر واداشته است. برخی بر این تصورند که افزودن پسوند «اسلام» به «فمینیسم» و ترکیب این دو واژه با یکدیگر و استخراج «فمینیسم اسلامی»، شاید نتواند بر هیچ یک از این دو واژه ارزشی بیافزاید. برخی دیگر از پژوهشگران نیز چنین ترکیبی را ممتنع می دانند. از این رو در این مقاله بنا دارم که در خصوص چنین امکانی به این بحث بپردازم که اساساَ آیا چنین درهم آمیختگی امکان پذیر است یا نه؟ اما ابتدا مایلم به دیدگاه های گوناگون در این زمینه بپردازم:

1ـ برخی معتقدند نمی توان به فمینیسم واژۀ اسلامی را افزود.،این درحالی است که تاریخچه دیدگاه های فمینیستی در جهان نشان می دهد که در طول حیات فمینیسم، این واژه تاکنون با پسوندهای گوناگونی آمیخته است، از جمله با پسوندهایی همچون مارکسیسم، سوسیالیسم، لیبرالیسم و.... که هر یک خود مکاتب فکری یا پراگماتیستی بوده اند که حتی گاه در برخی مواقع تعارض اساسی با اندیشه فمینیسم داشته اند. از جمله در برخی از این اندیشه های ترکیب شده با فمینیسم، ما شاهد برخی تفاوت گذاری ها در میان گروه های خاص بوده ایم در حالی یکی از داعیه های مهم فمینیسم، برابری انسان ها بوده است. اما از آن جا که فمینیسم امروز به یک جریان فکری بسیار گسترده و متنوع تبدیل و با حضور دیدگاه های پسا مدرن و پساساختارگرا این تنوع و گوناگونی بیشتر نیز شده است، همین مسئله خود می تواند نقطه قوتی برای قائلین به فمینیسم اسلامی باشد. از همین رو نمی توان چنین دلیلی را برای مخالفت با ترکیب «فمینیسم اسلامی» منطقی دانست.

2 ـ برخی دیگر، ادیان و از جمله اسلام را ماهیتاً در مغایرت با اندیشه برابری طلبانه فمینیسم می دانند و معتقدند که ادیان در ذات خود، به لحاظ جنسیتی بی طرف نیستند، چراکه بر مبنای ساختارهای مردسالارانه بنا نهاده شده اند. پس نتیجه می گیرند که اسلام نیز نمی تواند ادعای طرفداری از حقوق زنان و برابری جنسیتی را داشته باشد. در برابر چنین استدلال هایی نیز می توان بر این نکته انگشت گذارد که که امروز گروهی از انسانها و از جمله گروهی از مدافعان حقوق زنان به چنین ترکیبی باور دارند و از این زاویه برای برابری زنان و مردان تلاش می کنند و قاعدتاً چنین افرادی با نگاه فمینیستی به این مسئله می پردازند و از آن رو که این زنان در وهله نخست، فمینیست و باورمند به برابری هستند بنابراین نمی توان به این گروه از مدافعان حقوق زنان گفت که شما نمی توانید و نباید به فمنیسم اسلامی اعتقاد داشته باشید، همانطور که نمی توان به زنان مارکسیست گفت باور به مارکسیسم فمینیسم، یا فمینیسم سوسیالیستی غلط و غیرممکن است، چرا که هم به دور از اصول آزادی اندیشه و بیان است و هم خلاف واقعیت موجود است. واقعیتی انکارناپذیر که نشان می دهد گروهی از مدافعان حقوق زنان وجود خارجی دارند که هم به اسلام و هم معتقد به فمینیسم هستند و این سازگاری در وجود و حضور این گروه متبلور می شود. از این رو قطعاً نفی آنان و به زیر سئوال بردن آنان، به دور از اصول آزادی و اندیشه و بیان است، هر چند بدون شک امکان نقد و بررسی بیطرفانه این گروه ها مانند دیگر گروه های موجود در جنبش زنان وجود دارد.

3 ـ اما گروه دیگر